[186/26] 2124.: "Siostra Diabła. Klara" Tom X spin-off serii z Kubą Sobańskim

"Siostra Diabła. Klara"

Tom dziesiąty

spin - off serii diabelskiej (?)

Adrian Bednarek

„ból zaznany w dzieciństwie przeradza się 

w agresję i nienawiść”

Niektóre rany nigdy się nie zabliźniają. Potrafią zmienić sposób myślenia, odebrać poczucie bezpieczeństwa, a nawet sprawić, że człowiek zaczyna stawać się kimś, kim nigdy nie chciał być. Taką właśnie historię poznajemy w powieści „Siostra Diabła. Klara”, która dopełnia to, co poznaliśmy wcześniej.

Dla fanów serii los Klary nie jest tajemnicą, gdyż jej tragiczny finał poznaliśmy już w pierwszym tomie, „Pamiętniku diabła”. Wydawałoby się zatem, że nic więcej tutaj nie można dodać, ale nie w przypadku historii pisanych przez pana Adriana Bednarka, który po raz kolejny pokazuje, że jego wyobraźnia nie ma granic, więc zawsze trudno przewidzieć, jakie decyzje i działania podejmą jego bohaterowie. 

W przypadku Klary znamy wprawdzie zakończenie jej historii, ale droga, która do niego prowadzi, okazuje się pełna emocjonalnych zakrętów, trudnych wyborów i psychologicznych zawirowań. To właśnie odkrywanie kolejnych etapów jej przemiany sprawia, że trudno oderwać się od lektury, nawet jeśli wiemy, jaki los ostatecznie ją spotka. To, co było początkiem historii Kuby Sobańskiego, staje się tutaj swoistym domknięciem, ponieważ narodziny Rzeźnika Niewiniątek poznajemy z zupełnie innej perspektywy – poprzez działania jego siostry.

Autor cofa się do momentu, gdy dziesięcioletnia Klara została skrzywdzona, a potem przenosimy się o dwanaście lat do przodu,  gdy Klara przyjeżdża do Krakowa, by rozpocząć nowy etap życia. Spotkanie z Robertem Wędzyńskim, wykładowcą i specjalistą w zakresie przestępstw seksualnych wobec dzieci, staje się początkiem wydarzeń, które na zawsze odmienią nie tylko jej życie, ale również przyszłość młodszego brata. Tym razem poznajemy jej historię z perspektywy trzecioosobowej, w przeciwieństwie do poprzednich tomów z Kubą Sobańskim. Gdyby nie została poszarpana jej psychika, byłaby z pewnością dziewczyną jedną z wielu. A tak to, czego doświadczyła, zrodziło w niej potwora.

Przez większą część powieści obserwujemy dramatyczną walkę Klary z samą sobą. Bohaterka nieustannie mierzy się z głosem swojego oprawcy, który powraca w jej myślach, podsuwa jej określone rozwiązania i próbuje przejąć kontrolę nad jej zachowaniem. Klara próbuje z nim dyskutować, przeciwstawiać się jego sugestiom i nie pozwolić, by przeszłość całkowicie zdominowała jej teraźniejszość. W przeciwieństwie do Kuby, nie ulega od razu swoim żądzom, nie dąży do ich spełnienia, lecz stara się je poskromić.

„Siostra Diabła. Klara” nie jest łatwą lekturą, przede wszystkim ze względu na poruszaną tematykę krzywdzenia dzieci. Nie znajdziemy tutaj wielu scen bezpośrednio przedstawiających tego rodzaju przemoc, ale i tak temat został ukazany niezwykle wyraziście. Powraca w różnych odsłonach, zarówno podczas wykładów Wędzyńskiego, który przybliża problem przestępstw seksualnych wobec najmłodszych, jak i w myślach Klary, dla której przeszłość wciąż pozostaje żywa i nie pozwala normalnie funkcjonować. To właśnie ten drugi wymiar jest szczególnie istotny, ponieważ pozwala zrozumieć, jak głęboko doznana krzywda potrafi zakorzenić się w psychice człowieka.

Nie sposób też nie spojrzeć na historię Klary przez pryzmat tego, co wiemy o Kubie. Dziewczyna nie zdaje sobie sprawy, jak dalekosiężne konsekwencje będą miały jej decyzje i że to właśnie one staną się jednym z elementów prowadzących do narodzin Rzeźnika Niewiniątek. Jej wewnętrzny rozpad i podejmowane decyzje stają się jednym ze źródeł traumy młodszego brata, wpływając na jego psychikę i kształtując sposób, w jaki zaczyna postrzegać świat. Dzięki temu wydarzenia znane z głównego cyklu nabierają zupełnie nowego znaczenia. Nagle pewne elementy układanki zaczynają do siebie pasować, a postać Kuby zyskuje dodatkowy, znacznie bardziej niepokojący kontekst. Zanim jednak poznamy skutki jej działań, jesteśmy świadkami wewnętrznej walki kobiety, która sama nie potrafi uwolnić się od demonów przeszłości.

„Siostra Diabła” to zatem jakby spin-off serii diabelskiej, gdyż stanowi jej uzupełnienie. Jednocześnie jest to książka wyraźnie odcinająca się od wcześniejszych dziewięciu tomów, gdy różni się nie tylko szatą graficzną i wyglądem samego wydania, ale przede wszystkim charakterem fabuły. Inna jest również dynamika tej historii w porównaniu z tomami poświęconymi Kubie Sobańskiemu. Tutaj akcja rozwija się znacznie wolniej, a narracja w dużej mierze koncentruje się na przemyśleniach i wewnętrznych rozterkach głównej bohaterki. Nie oznacza to jednak, że lektura staje się nużąca. Wręcz przeciwnie – te liczne rozważania pozwalają nam coraz lepiej poznawać Klarę, obserwować jej wewnętrzne rozdarcie i śledzić walkę, którą toczy z własnymi demonami. Dzięki temu otrzymujemy przede wszystkim psychologiczny portret kobiety naznaczonej traumą, próbującej nie dopuścić do tego, by przeszłość całkowicie przejęła nad nią kontrolę. I pomimo tego, że od początku wiemy, dokąd zmierza ta historia, to dopiero teraz możemy zrozumieć, jak wiele wydarzyło się po drodze i jak cienka okazała się granica między próbą ocalenia siebie a zatraceniem.

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z wydawnictwem 

Wydanie: Pierwsze

Data premiery: 23.10.2026r.

Ilość stron: 332

Wymiary: 130x210 mm

Okładka: miękka ze skrzydełkami

ISBN: 978-83-8423-110-4

Wydawca: Zaczytani

Moja ocena: 6/6

[185/26] 2123.: "Przyrodnia siostra"

„Przyrodnia siostra”

Jennifer Donnelly

"Wilki żyjące w lasach mają ostre zęby i długie pazury, lecz ten, który mieszka w tobie, cię unicestwi."

Kilkanaście tygodni temu opowiadałam Wam o książce „Zatruta” Jennifer Donnelly. Ta mroczna interpretacja znanej baśni bardzo przypadła mi do gustu, dlatego postanowiłam sięgnąć również po wcześniejszą powieść autorki pt.: „Przyrodnią siostrę”. Tym razem pani Donnelly postanowiła opowiedzieć historię, którą znamy z zupełnie innej perspektywy.

Opowieść rozpoczyna się tam, gdzie kończy się klasyczna baśń. Król przybywa do domu w Saint Michel, by odnaleźć właścicielkę szklanego pantofelka. Matka Isabelle i Octavii, zaślepiona marzeniem o królewskiej przyszłości córek, posuwa się do okrutnego czynu. Nakłania je do okaleczenia stóp, aby zmieściły się w buciku. Octavia poświęca piętę, Isabelle odcina palce. Plan kończy się jednak niepowodzeniem, a Ella zostaje królową. Dla sióstr oznacza to upokorzenie i utratę nadziei na życie, jakie zaplanowała dla nich matka.

Zanim jednak poznamy dalsze losy Isabelle, pani Jennifer Donnelly zabiera nas w nieco bardziej metafizyczny wymiar swojej opowieści. Na początku książki spotykamy trzy Siostry Przeznaczenia, które kreślą mapy ludzkiego życia. To one wyznaczają ścieżki, jakimi podążają śmiertelnicy, a zapisane na mapach losy mają swoje nieuchronne konsekwencje. Jedną z takich map jest mapa Isabelle. Niestety, nie wróży ona dziewczynie długiego życia. Jej historia ma zakończyć się tragicznie i wszystko wskazuje na to, że nie ma od tego ucieczki.

Wtedy na scenie pojawia się Szansa – tajemniczy mężczyzna, który nie zgadza się z takim wyrokiem. Uważa, że Isabelle nie jest tak zła, jak mogłoby się wydawać, a popełnione przez nią błędy nie muszą definiować całego jej życia. Dostrzega w dziewczynie coś, czego inni nie chcą zobaczyć: możliwość zmiany, odkupienia win i odnalezienia własnej wartości. Wierzy, że nawet jeśli ktoś zbłądził, wciąż może zawrócić z obranej drogi. Na przeszkodzie ratowania duszy Isabelle staje najstarsza z Sióstr Przeznaczenia nie zamierza dopuścić do ingerencji w ustalony porządek. Rozpoczyna się więc swoista walka o duszę dziewczyny, która musi przede wszystkim znaleźć brakujące elementy swojego serca, by uzdrowić siebie.

Bardzo podobał mi się ten wątek, ponieważ nadaje powieści dodatkowej głębi, a jednocześnie wprowadza element napięcia i niepewności. Przeznaczenie i Szansa stają się czymś więcej niż tylko fantastycznymi postaciami. Symbolizują dwie przeciwstawne wizje ludzkiego życia. Z jednej strony mamy przekonanie, że wszystko zostało już zapisane, a nasze losy są z góry przesądzone. Z drugiej pojawia się wiara w wolną wolę, możliwość przemiany i prawo do otrzymania kolejnej szansy.

Świat przedstawiony w powieści ceni kobiety wyłącznie za ładną buzię i miły sposób bycia. Isabelle kocha jazdę konną i taktykę wojenną, a jej siostra Octavia pasjonuje się matematyką i naukami ścisłymi. Obie są uważane za brzydkie i bezwartościowe, ponieważ nie pasują do schematu potulnych panien na wydaniu. Natomiast Ella zawsze przyciągała uwagę swoją urodą i dobrocią, dlatego była uwielbiana przez niemal wszystkich. Razem z siostrami były kiedyś dobrymi przyjaciółkami.  Wszystko się zmieniło, gdy pewnego dnia mała dziesięcioletnia Isabelle usłyszała, że jest brzydka i to utkwiło jej w pamięci na całe życie. To pokazuje, jak mocno słowa mogą ranić i wpływać na poczucie własnej wartości. 

Pani Jennifer Donnelly po raz kolejny mnie zachwyciła. Podobnie jak w „Zatrutej”, autorka zdejmuje z baśniowej historii warstwę lukru i pokazuje bohaterów z bardziej ludzkiej, niejednoznacznej strony. „Przyrodnia siostra” to mroczna, momentami brutalna, ale przede wszystkim refleksyjna opowieść o kobiecej sile, społecznych oczekiwaniach, siostrzanej więzi i drugich szansach.  Jak każda baśń, tak i ta  niesie potężne przesłanie, przede wszystkim o akceptacji samego siebie, swoich wad i wewnętrznej siły. Prawdziwe piękno nie zawsze kryje się w wyglądzie, lecz w tym, kim jesteśmy i jakimi wartościami się kierujemy.

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z wydawnictwem 

Wydanie: I

Data premiery: 16.10.2020r.

Data premiery amerykańskiej: 14.05.2019r.

Ilość stron: 320

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Wymiary: 140x205 mm

Tytuł oryginalny: Stepsister

Tłumaczenie: Marta Faber

ISBN: 978-83-8202-019-9

Wydawnictwo: Zysk i S-ka

Moja ocena: 6/6

[184/26] 2122.: "Powracam od innych" Tom I

Powracam od innych

Tom pierwszy

Mélissa Da Costa

„Każdy związek jest wyjątkowy

i wymykający się kategoryzacji”.

Na okładce książki "Powracam od innych" widnieje refleksja mówiąca o tym, że niektórzy ludzie pojawiają się w naszym życiu właśnie wtedy, gdy przestajemy wierzyć, że cokolwiek może się jeszcze zmienić na lepsze. Trudno się z tym nie zgodzić, zwłaszcza po poznaniu historii bohaterów tej powieści. Mélissa Da Costa pięknie pokazuje, jak wielką siłę może mieć obecność drugiego człowieka, nawet jeśli początkowo jest on dla nas zupełnie obcy. Czasami nie potrzeba wielkich słów, gotowych rad ani spektakularnych gestów. Wystarczy czyjaś życzliwość, zainteresowanie, wspólnie spędzony czas czy zwyczajna rozmowa, by powoli zacząć odzyskiwać wiarę w siebie i ludzi. Bywa, że spotykamy kogoś, kto nie rozwiązuje naszych problemów, ale sprawia, że przestajemy czuć się z nimi tak bardzo samotni. I chyba właśnie w tym tkwi największa wartość tej opowieści – przypomina nam, że nie zawsze sami wybieramy ludzi, którzy odmienią nasze życie, a niekiedy najważniejsze relacje rodzą się zupełnie niespodziewanie.

Mélissa Da Costa, autorka światowego bestsellera "Cały ten błękit" tym razem  zabiera nas do Arvieux, niewielkiej górskiej miejscowości, gdzie w hotelu "Modrzew" spotyka się grupa pracowników sezonowych. Każdy z nich przyjeżdża tutaj z własną historią, bagażem trudnych doświadczeń i problemami, od których chciałby choć na chwilę odpocząć. Wśród nich znajduje się dwudziestoletnia Ambre Miller.

Ambre, nie przybywa tam z własnej woli, gnana chęcią przeżycia przygody. Trafia tam, bo została zraniona i odrzucona przez toksycznego, starszego o 20 lat Philippe. Dziewczyna właściwie nie ma nikogo, komu mogłaby opowiedzieć o swoim cierpieniu. Jej relacje z rodzicami nigdy nie należały do łatwych, a kiedy dowiadują się o romansie córki z dużo starszym, żonatym mężczyzną, kontakt między nimi całkowicie się urywa. Po próbie samobójczej i terapii psychologicznej w szpitalu Philippe proponuje jej wyjazd do górskiego pensjonatu prowadzonego przez jego kolegę Michela, który zgodził się ją zatrudnić jako pracownika sezonowego. Tam Ambre poznaje  grupę osób, z których każdy ma za sobą jakąś trudną przeszłość, o której nie chce opowiadać. Nie wie jeszcze, że spotkania z ludźmi, których za chwilę pozna, mogą stać się początkiem znacznie głębszej przemiany.  Ambre wraca do życia nie dlatego, że odnalazła wewnętrzny spokój, ale dlatego, że została zmuszona do konfrontacji z cudzym egoizmem, cudzym bólem i brutalną prozą cudzych problemów. Ocierając się o wady i dramaty swoich towarzyszy, powoli zaczyna dostrzegać coś poza własnym cierpieniem.

W książce ważne miejsce zajmują relacje. Nie tylko te romantyczne, ale również przyjaźnie, więzi rodzinne, potrzeba akceptacji i trudność w budowaniu zdrowych kontaktów z innymi ludźmi. Poprzez perspektywę Ambre, ale w narracji trzecioosobowej poznajemy jej wewnętrzne monologi, a poprzez interakcje z innymi wnikamy też w osobowości pozostałych pracowników hotelu. 

Autorka porusza przy tym kwestie samotności, odrzucenia, trudnych relacji z rodzicami, braku akceptacji i poszukiwania własnej wartości. Nie proponuje jednego rozwiązania dla wszystkich problemów. Pokazuje raczej, że każdy ma swoją drogę, własne tempo zmian i inne granice wytrzymałości.

Nie jest to powieść pozbawiona niedoskonałości. Przy tak dużej liczbie bohaterów i poruszanych problemów niektóre wątki mogą sprawiać wrażenie zbyt rozbudowanych, a emocjonalne reakcje postaci nie zawsze muszą przekonywać. Momentami można odnieść wrażenie, że autorka chce zmieścić w jednej historii bardzo wiele trudnych doświadczeń.

Powieść „Powracam od innych” toczy się powoli, co wymaga cierpliwości w poznawaniu kolejnych wydarzeń. Przede wszystkim autorka zwraca uwagę na potrzebę bliskości drugiego człowieka, rozmowę i bycie  po prostu obok, by wszystko nabrało zupełnie innego wymiaru. To właśnie ten aspekt uważam za szczególnie interesujący. Ludzie często oceniają się nawzajem na podstawie pojedynczych zachowań, nie znając okoliczności, które do nich doprowadziły.  

Pani  Mélissa Da Costa stworzyła powieść, w której najważniejsze nie jest to, dokąd zmierzają bohaterowie, ale to, co dzieje się w nich samych, kiedy życie zmusza ich do zatrzymania się i spojrzenia na siebie z zupełnie innej perspektywy. Pokazuje, że bliskość między postaciami rodzi się poprzez codzienne spotkania, obowiązki aż po wspólnie spędzany wolny czas.  To właśnie ta powtarzalna, rzemieślnicza rutyna staje się pierwszym, nieświadomym krokiem Ambre ku powrotowi do świata żywych.

Tytuł "Powracanie od innych" można odczytywać jako doświadczenie, w którym spotkania z ludźmi zmieniają nasz sposób myślenia, pozwalają odkryć własne słabości, ale też uświadamiają, czego naprawdę potrzebujemy. Czasami dopiero wśród obcych ludzi zaczynamy rozumieć siebie. 

Bywa, że ktoś, kto pojawia się w naszym życiu zupełnie przypadkowo, pomaga nam dostrzec rzeczy, których wcześniej nie chcieliśmy albo nie potrafiliśmy zauważyć. Nie oznacza to, że inni mogą przeżyć nasze życie za nas. Mogą jednak sprawić, że łatwiej będzie nam podjąć próbę zmiany.

Historia Ambre i Tima, ale też innych osób z hotelu „Modrzew” pokazuje, że czasami największą zmianę przynosi nie wielkie uczucie, lecz obecność drugiego człowieka. Kogoś, przy kim nie trzeba udawać, że wszystko jest w porządku. Kogoś, kto nie oczekuje natychmiastowych odpowiedzi i nie próbuje na siłę naprawiać naszego życia. Autorka podkreśla wpływ relacji na nasze wybory i to, jak bardzo potrzebujemy czasem spojrzenia drugiego człowieka, żeby lepiej zrozumieć samych siebie.

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z wydawnictwem

Wydanie: I
Data premiery: 14.10.2026r.
Data premiery francuskiej: 26.01.2022r.
Ilość stron: 608
Wymiary: 155x235 mm
Okładka: miękka ze skrzydełkami

Tytuł oryginalny: Je revenais des autres

Tłumaczenie: Ada Celińska 
ISBN: 978-83-8427-275-6
Wydawnictwo: Znak Literanova
Moja ocena: 5/6

[183/26] 2121.: "Sekrety Nowego Jorku" - Tom II "Potwór z sąsiedztwa"

Potwór z sąsiedztwa

Seria: Sekrety Nowego Jorku

Tom drugi

Karina Majsterek

„przekraczanie wewnętrznych granic jest trudne, 

ale czasami niezbędne, by ruszyć dalej”

Można napisać setki stron o niebezpiecznych mężczyznach, mafijnych układach i świecie, w którym życie ludzkie niewiele znaczy. Bez względu na to, jaki gatunek literacki powstaje, niewątpliwie ważny jest reasearch do książki. Bez tego nie można oddać autentycznych wrażeń w jakiejś scenie. Takiego rozeznania w temacie potrzebowała bohaterka książki „Potwór z sąsiedztwa”, by to, co pisze, było wiarygodne i emocjonalne. Nie przypuszczała, że sama stanie się częścią historii, której nigdy nie zapomni.

Elodie Hartwell jest autorką bestsellerowych romansów. Ma na koncie kilka poczytnych książek, a jej twórczość przynosi ogromne zyski. Zarobki, kontrakty i wynagrodzenia, jakie otrzymuje za swoją pracę, mogą przyprawić o zawrót głowy. Przyznam, że pojawiła mi się przy tym pewna refleksja: niejeden polski pisarz czy pisarka z pewnością chciałby móc liczyć na takie warunki współpracy z wydawnictwami i tak imponujące honoraria. Oczywiście to literacka rzeczywistość Elodie, ale trudno nie zauważyć, jak wielka przepaść może dzielić wyobrażenie o sukcesie wydawniczym od realiów, z którymi mierzą się autorzy na naszym rynku.

Mimo zawodowego sukcesu kobieta przeżywa właśnie twórczy zastój. Chciałaby spróbować czegoś nowego, a pomysł na kolejną powieść wydaje się idealny – romans mafijny. Jest jednak pewien problem. Elodie nie ma zielonego pojęcia, jak naprawdę wygląda życie w przestępczym półświatku. Jej wyobrażenie o mafii opiera się przede wszystkim na literackich fantazjach. Postanawia wykorzystać własne, niezwykle intensywne doświadczenia i przelać je na papier. Nie przypuszcza nawet, że rzeczywistość postanowi bardzo szybko zweryfikować jej wyobrażenia.

Jej nowym sąsiadem w luksusowym apartamentowcu na Manhattanie zostaje Bruno Vitali. Elodie nie wie, że to prawa ręka bosa mafii Nowego Jorku, Riccardo Marchettiego, zwanego Bestią. Brunonie ma litości dla wrogów, jest bezwzględny, brutalny, a jego ręce często mają ślady krwi. Kobiety są dla niego formą relaksu po ciężkim dniu i nie ma dla nich szacunku. Próbkę jego charakteru otrzymujemy od razu w pierwszym rozdziale, a to oznacza, że autorka bez żadnych skrupułów, od razu wrzuca nas w mroczną stronę powieści.

Elodie musi w końcu pokonać swoją niemoc twórczą i znaleźć inspirację do napisania kolejnej powieści. Na szczęście takiego problemu nie ma Karina Majsterek, której twórczość śledzę od samego debiutu, czyli trylogii „Bracia Marchetti”. I muszę przyznać, że coraz wyraźniej widać, iż autorka ma dobrze przemyślany plan na swój literacki świat. Niektóre postacie poznane właśnie w tamtej trylogii odnajdują swoje miejsce w nowej serii „Sekrety Nowego Jorku”.  Do grona bohaterów poznanych do tej pory, oprócz Elodie , dołącza też jej przyjaciółka Payton i Nerio Marchetti, syn kuzynki Bruno i Riccardo.

„Potwór z sąsiedztwa” to drugi tom serii „Sekrety Nowego Jorku”, ale jeśli weźmiemy pod uwagę historię rozgrywającą się w tym samym gronie bohaterów, jest to już trzecia odsłona. Poza dwoma pierwszymi tomami, pomiędzy nimi był jeszcze spin - off pt.: "Niania z piekła rodem."

Dużą przyjemnością jest ponowne spotkanie znanych już postaci i możliwość podejrzenia, co u nich słychać. Tym razem jednak nie odgrywają one pierwszoplanowych ról. Są raczej częścią większej historii, która stopniowo się rozwija. Co ciekawe, w tej odsłonie nieco mniej miejsca zajmują kobiety znane z poprzednich części, a większą rolę odgrywa męska część tego towarzystwa. Dzięki temu możemy przyjrzeć się innym bohaterom i zobaczyć, jak funkcjonuje świat, który autorka konsekwentnie rozbudowuje.

Książek Kariny Majsterek nie da się czytać spokojnie. Autorka już od pierwszych stron pokazuje, że nie zamierza iść na łatwiznę, choć tym razem początek historii może nieco uśpić naszą czujność. Pierwsze rozdziały przypominają bowiem typowy romans, w którym spotykają się dwie osoby pochodzące z zupełnie różnych światów. Sąsiedzkie utarczki, cięte riposty, wzajemne złośliwości i spora dawka humoru sprawiają, że można odnieść wrażenie, iż będzie to kolejna historia oparta na dobrze znanym schemacie. To jednak tylko złudne wrażenie, bo w pewnym momencie wszystko się zmienia, a my zostajemy wrzuceni w brutalny świat, w którym liczą się władza, pieniądze i interesy, a ludzkie życie często nie ma żadnej wartości.

Autorka posługuje się dynamicznym, bardzo filmowym stylem. Krótkie rozdziały, szybkie tempo i umiejętne dawkowanie emocji sprawiają, że przez historię wręcz się płynie. Nie ma tu miejsca na długie, nużące przestoje, a kolejne wydarzenia i zwroty akcji skutecznie podtrzymują zainteresowanie. Widać też, że ma pomysł na dalszy rozwój swojej serii, gdyż. w każdym tomie „Sekretów Nowego Jorku”, w epilogu, uchyla nieco rąbka tego, co wydarzy się za kilkanaście lat. Nie są to sceny, które wyjaśniają wszystkie niewiadome czy zamykają dodatkowe wątki. Autorka rzuca nam kilka intrygujących epizodów, pokazując, że ma w zanadrzu jeszcze nie jedną fascynującą historię do opowiedzenia

Recenzja tomu I "Bestia z Nowego Jorku" 

Recenzja spin-offu "Niania z piekła rodem"

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z wydawnictwem 

Wydanie: I

Data premiery: 23.10.2026r.

Ilość stron: 506

Wymiary: 130x210 mm

Okładka: miękka ze skrzydełkami

ISBN: 978-83-8423-831-8

Wydawca: Novae Res

Moja ocena: 6/6

[182/26] 2120.: "Gdańskie historie" Tom I: "Motyle z Miasta Wolności"

„Motyle z Miasta Wolności”

Seria: Gdańskie Historie

Tom pierwszy

Joanna Marat

„Liczy się każdy wspólnie przeżyty dzień.”

Gdańsk to jedno z tych miast, które mają w sobie coś wyjątkowego. Zachwyca turystów z różnych zakątków świata, inspiruje artystów, pisarzy i poetów, a jego ulice skrywają historie, o których można by opowiadać bez końca. To miasto o niezwykle bogatej, ale i niełatwej przeszłości. Było świadkiem wielu przełomowych wydarzeń, które na zawsze zmieniły jego oblicze i losy mieszkańców. Do części z nich zabiera nas Joanna Marat w powieści „Motyle z Miasta Wolności”. Na tle burzliwej historii Gdańska autorka przedstawia losy rodziny Motylów i osób z nią związanych, przeplatając prywatne dramaty bohaterów z wydarzeniami, które odcisnęły piętno na całym mieście.

Na początku poznajemy Michalinę Motyl, gdy w 1981 roku ogłoszono stan wojenny. Dziewczynka nie ma łatwego dzieciństwa. Pewnego dnia matka opuszcza rodzinę i właściwie przestaje interesować się tym, co dzieje się z córką. Dla dziecka jest to ogromny cios, szczególnie że przychodzi w czasie, kiedy najbardziej potrzebuje poczucia bezpieczeństwa i bliskości. Pozostaje pod opieką ojca, Jakuba Motyla, który nie radzi sobie z nową sytuację i rolę rodzica. Pojawia się też wątek miłosny, gdyż Misia pozostaje pod urokiem syna przyjaciółki matki, Michała, który jest starszy o dziewczynki. Ona jednak ma nadzieję, że kiedyś będzie mogła z nim dzielić życie.   Nie jest to typowy, przewidywalny motyw romansu przewijający się przez całą powieść. a marzenie Michaliny spełnia się w nieco odmienny, nietypowy sposób, ale wiele lat później. 

 

Ta część powieści ma również sporo klimatu lat 80. i 90. Są Polonezy, Pewexy, telewizory dudniące od przemówień polityków i rzeczywistość, która z dnia na dzień zaczyna się zmieniać. Autorka przypomina nam czasy transformacji, kiedy Polska powoli wkraczała w nowy etap swojej historii. Tło obyczajowe nie jest tu jednak jedynie nostalgicznym dodatkiem. Stanowi ważną część opowieści i pokazuje, w jakich realiach dorastali bohaterowie.

Drugą narratorką jest Bronisława. Przyznam, że początkowo miałam z nią pewien problem, ponieważ pojawia się dość niespodziewanie i nie od razu wiedziałam, kim właściwie jest oraz jaki związek ma z rodziną Motylów. Dopiero z czasem zaczynamy odkrywać kolejne powiązania. Okazuje się, że Bronisława była daleką kuzynką Lotty, matki Jakuba, który w dawnym Gdańsku nosił nazwisko i imię Jacob Gruschke. Bronisława mieszka w Bożepolu, a jej wspomnienia pozwalają nam cofnąć się do czasów, kiedy Gdańsk był jeszcze Danzigiem.

Bronisława wspomina swoją młodość, wojenne doświadczenia i pierwsze lata powojennej rzeczywistości. Szczególnie przejmujące są jej relacje dotyczące 1945 roku, kiedy do miasta wkroczyła Armia Czerwona. To trudny, momentami przerażający obraz wydarzeń, które dla mieszkańców Gdańska oznaczały utratę dotychczasowego świata, strach i walkę o przetrwanie. Nie poznajemy ich jednak z perspektywy podręcznikowej historii, ale oczami kobiety, która sama doświadczyła wojennego piekła. Dzięki temu wielkie wydarzenia historyczne nabierają bardzo osobistego wymiaru.

Nie jest to jednak lektura pozbawiona słabszych stron. Mnie momentami przeszkadzała zbyt rozbudowana, opisowa narracja. Ilość opisów jest przytłaczająca, a narracja wyraźnie zwalnia. Miałam wrażenie, że niektóre fragmenty można było nieco skrócić, nie tracąc przy tym niczego istotnego dla całej historii. Z tego względu czytanie wymagało ode mnie więcej czasu, niż przy innych książkach, ale też uważnego wyławiania ważnych epizodów, które wypełniają kilka wątków fabuły. Mimo to historia kobiet ukazana przestrzeni kilkudziesięciu lat zrobiła na mnie duże wrażenie, a samo połączenie dwóch płaszczyzn czasowych i rodzinnych losów z historią Gdańska uważam za interesujący pomysł.

„Motyle z Miasta Wolności” to poruszająca, wielowątkowa saga rodzinna, otwierająca cykl „Gdańskie historie”. Pani Joanna Marat, zgodnie z tytułem serii, opowiada historię Miasta Wolności, pokazując na tym tle losy ludzi zamieszkujących to miasto. Podejmuje wiele trudnych tematów, wśród których szczególnie mocno wybrzmiewa porzucenie rodziny przez matkę Michaliny i losy Bronisławy. Tematów jest dosyć dużo i nie da się o wszystkich opowiedzieć w recenzji. 

Autorka pokazuje, jak mocno przeszłość potrafi wrosnąć w życie człowieka i że czasami, aby zrozumieć teraźniejszość, trzeba najpierw zajrzeć w przeszłość. To również przypomnienie, że za wielkimi wydarzeniami historycznymi zawsze stoją pojedynczy ludzie. Każdy z własną historią, której nie da się sprowadzić do kilku zdań w podręczniku.

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z autorkę i wydawnictwem

Wydanie: I

Data premiery: 25.09.2026r.

Ilość stron: 498

Okładka: miękka

Wymiary: 215 x 140

ISBN: 978-83-8412-928-9

Wydawnictwo: Axis Mundi

Moja ocena: 5/6

[181/26] 2119.: "Bursztynowe Słodycze Magiczne" Tom I "The Night Alley"

Bursztynowe Słodycze Magiczne

Cykl: The Night Alley 

Tom pierwszy

Hiyoko Kurisu

„Każdy ma w sobie coś, czego nie lubi 

i chętnie zamieniłby się z kimś innym rolami”

Kiedy nasze życie traci stabilność, a codzienne problemy zaczynają nas przerastać, chcielibyśmy znaleźć jakieś ich cudowne rozwiązanie. Bywa, że jesteśmy winni sami sobie za zaistniałą sytuację, ale tego nie dostrzegamy. Szukamy wyjaśnień na zewnątrz, ale okazuje się, że powinniśmy spojrzeć na siebie, do własnego wnętrza, bo być może popełniamy wciąż te same błędy. Tego rodzaju i inne refleksje pozostają po powieści pt.: „Bursztynowe Słodycze Magiczne”. Książka ma strukturę epizodyczną, co mogłoby sugerować powtarzalność niektórych motywów. Schemat wydaje się prosty, opierający się na tym, że każdy bohater ma problem, trafia do cukierni, kupuje słodycz, a jego życie się zmienia. Jednak nie jest to prosta historia, chociaż czyta się ją łatwo, wnikając w atmosferę miejsca i ludzkie dylematy.

Kano czuje się nieszczęśliwa, bo ma poczucie, że przytrafiają się jej same pechowe sytuacje. Koguma Ayumu nie lubi swojego wyglądu i uważa, że to jest powodem, że ludzie go nie traktują poważnie i najlepiej jakby go nie zauważali. Z kolei Yui chciałaby mówić to, co naprawdę myśli, dzielić się swoimi najgłębszymi przemyśleniami i przestać czuć się jak szara myszka, bo nie zna się na modzie. Riso już w dzieciństwie nauczyła się grać na trąbce i teraz jest jedną z tych, które robią to bardzo. Teraz czeka ją występ na Festiwalu Muzycznym i możliwość zagrania partii solowej. Jej rywalką jest Ayaka, która też potrafi zaczarować swoją grą, mimo że umiejętność grania na trąbce zdobyła dopiero w gimnazjum. Riso koniecznie chciałaby wygrać przesłuchania, ale zdaje sobie sprawę, że to może się nie udać. Chika to najstarsza z dotychczasowych bohaterów, bo jest prawie trzydziestoletnią kobietą wychowującą małą córeczkę Sakurę. Kocha swoje dziecko ponad życie, ale czuje się samotna, uwięziona w codziennych obowiązkach, bo nie może liczyć na pomoc męża, który często jest nieobecny ze względu na pracę.

Ich historie poznajemy w pięciu osobnych opowiadaniach, które nie są długie, ale zawierają konkretne informacje i wydarzenia. Nie są rozwleczone, więc czyta się je dosyć szybko, ale z uwagą. Łączy jest fakt, że w pewnym momencie trafiają na tajemniczy pasaż handlowy, na którego końcu znajduje się niezwykły sklep prowadzony przez pana Kogetsu, młodego, niesamowicie przystojnego właściciela o miłym głosie. Młodym jest tylko z wyglądu, bo żyje już bardzo długo. Jednak kim naprawdę jest, dlaczego zbiera ludzkie emocje i dlaczego sklep zamknięty jest podczas nowiu i pełni oraz dlaczego można ten pasaż odwiedzić tylko raz, tego dowiadujemy się w ostatnim rozdziale.

Nikt nie wie, że cukiernia Kogetsu zawieszona jest między światem realnym a krainą duchów, a pasaż nazywa się Zmierzch. Ciekawostką jest to, że tajemniczy pasaż handlowy, ukryty tuż za starą świątynią, nie jest dostępny dla każdego. Trafiają tam wyłącznie ci, których życie przytłoczyło i nie widzą rozwiązania dla swoich problemów.

„Bursztynowe Słodycze Magiczne” to niezbyt obszerna książka wydana w twardej oprawie, zachęcającej do zajrzenia do wnętrza. Pod warstwą słodkiego lukru i baśniowego folkloru znajduje się opowieść momentami cierpka, głęboko melancholijna i na wskroś prawdziwa w diagnozowaniu ludzkich słabości.

Autorka nie stosuje zbyt długich opisów, lecz wrzuca nas w tę przestrzeń razem z bohaterami, pozwalając nam chłonąć zapachy, cienie i specyficzną, zawieszoną w czasie atmosferę. Swobodnie przeplata prozy życia z nadprzyrodzonymi wierzeniami, przybliżając nam jednocześnie zwyczaje kultury japońskiej. Stworzyła niesamowitą powieść z subtelnym, nostalgicznym klimatem realizmu magicznego. Z ogromną wrażliwością i delikatnością porusza ważne zagadnienia dotyczące natury człowieka.

To opowieść o poszukiwaniu własnej tożsamości, akceptacji swoich wad, radzeniu sobie z trudnymi emocjami, samotnością oraz potrzebą bliskości oraz o konsekwencji naszych pragnień, gdyż to, czego chcemy nie zawsze jest tym, czego naprawdę potrzebujemy. To także galeria pełna słodkości, a opisy ich smaków dosłownie można poczuć, gdyż autorka z pietyzmem oddaje ich strukturę, wygląd i słodycz, jaką zwierają. Wyroby cukiernicze sprzedawane przez pana Kogetsu nie są przypadkowe i zawsze trafiają do właściwych osób.

Każdy z bohaterów przechodzi przemianę wskutek swoich przeżyć po skosztowaniu zakupionych słodkości. Co ciekawe, właściciel sklepu, pan Kogetsu, początkowo wydaje się zdystansowany i interesowny. Jednak dzięki interakcjom z ludźmi sam przechodzi subtelną przemianę, ucząc się empatii i stając się być bardziej ludzki. Pani Hiyoko Kurisu pozostaje jednak wierna japońskiemu folklorowi, gdzie postać Kogetsu nie jest bezinteresownym filantropem. To postać fascynująca, momentami chłodna, kalkulująca i zdystansowana. Jego magiczne słodycze to gorzkie prawdy zamknięte w słodkiej otoczce leczące duszę, ale ta terapia ma swoją cenę.

To mądra, momentami bolesna wiwisekcja ludzkich pragnień. Pani Hiyoko Kurisu stworzyła baśń dla dorosłych, którzy zapomnieli, jak rozmawiać o własnych uczuciach. Najważniejszą lekcją, jaką serwuje nam autorka, jest to, że magia wcale nie rozwiązuje problemów za nas. Bursztynowe słodycze działają raczej jak katalizator – zmuszają do konfrontacji z tym, co bohaterowie tak usilnie próbowali przed samymi sobą ukryć. Pani Kurisu pokazuje, że otrzymanie tego, czego pragniemy, nie daje szczęścia, a prawdziwe uzdrowienie zaczyna się dopiero wtedy, gdy odważymy się spojrzeć w prawdzie w oczy.

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z wydawnictwem 

Wydanie: I

Data premiery: 19.05.2026r.

Data premiery japońskiej: 10.05.2022 r.

Data premiery angielskiej: 11.11.2025r.

Ilość stron: 208

Oprawa: twarda

Wymiary: 125 x195 mm

Tłumacz: Anna Horikoshi

Oryginalny tytuł: 夕闇通り商店街 コハク妖菓子店

Tytuł oryginału: Yuuyamidouri Shoutengai Kohaku Youkai Kashiten

ISBN: 978-83-8335-822-2

Wydawnictwo: Zysk i S-ka

Moja ocena: 6/6

[180/26] 2118.: "Tam, gdzie wyją wilki"

Tam, gdzie wyją wilki

Anna Ziobro

„miłość to wszystko, co jest. 

Bez niej nie ma nic.”

Bieszczady zawsze przyciągają swoim urokiem, naturą, pięknem, zapachem i tym specyficznym klimatem ocierającym się o magiczne wibracje. Mają w sobie coś nieuchwytnego, tajemniczego, coś, co trudno opisać słowami. To góry, w których przyroda wciąż pozostaje dzika, lasy skrywają swoje sekrety, a ciszę przerywa niekiedy jedynie echo niosące się pośród górskich przestrzeni. I właśnie w taką scenerię zabiera nas książka „Tam, gdzie wyją wilki”. Już sam tytuł przywołuje obraz dzikich Bieszczad, ich tajemniczości i niezwykłego świata, w którym natura odgrywa pierwszoplanową rolę.

Wraz poznawaniem losów bohaterów wyłania się myśl, że Bieszczady to nie tylko malownicze krajobrazy, bezkresne połoniny i pachnące lasem ścieżki. To kraina z duszą, w której są miejsca pamiętające więcej, niż ludzie. Każdy zakątek, każda stara chata, zapomniana droga czy cichy skrawek lasu może skrywać niejedną historię, często naznaczone przeszłością, ludzkimi losami, dramatami, chwilami radości, ale też smutku, przemilczeniami i tajemnicami. Trzeba się w nie wsłuchać, poczuć ich atmosferę i pozwolić, by same opowiedziały swoje dzieje. I taką historię, splecioną z losów trzech kobiet opowiada nam pani Anna Ziobro swojej powieści „Tam, gdzie wyją wilki.”

Z ogromną wrażliwością, wnikliwością w ludzkie charaktery i dużą dojrzałością literacką uchwyciła w ten sposób to, jak drastycznie czas oraz zmiana pokoleniowa potrafią podchodzić do przeszłości i związanych z nią miejsc. Świetnie zestawiła nie tylko przemiany społeczne na przestrzeni kilkudziesięciu lat, ale też różne pokolenia. Pokazała w ten sposób odmienne wartości, postrzeganie danego miejsca i podejście do niego. Dla jednych jakaś okolica, wzgórze, dom, czy ulica może mieć sentymentalne znaczenie, dla innych to po prostu jedno z punktów znaczenie punktów na mapie, które kiedyś stanowiły centrum czyjegoś wszechświata.

Tak jest na przykład ze wzgórzem w Wołkowyi, które dla Marcjanny jest miejscem spotkań z ukochanym Staszkiem. To tu narodziły się ich najgłębsze uczucia, tam zapadały decyzje ciążące na całym późniejszym życiu. Dla Emilii jest ono miejscem związanym z pamięcią o innych, ale też punktem z którego widać jak zmienia się okolica, zwłaszcza podczas budowy zalewu na Solinie. Pokolenie wojenne i powojenne w osobach Marcjanny, Emilii dba o każdy detal znikającego świata. Dla nich wartością jest miłość do rodzinnych korzeni, przywiązanie do miejsca zakorzenienie, ciągłość i pamięć o bliskich.

Pokolenie przełomu wieków, które reprezentuje Kinga ze swoimi przyjaciółmi, Wołkowyja to miejsce, gdzie zamierzają pożegnać stary rok i powitać nowy, który budzi obawy. Jest to bowiem wejście w nowy wiek, a krążące proroctwa budzą lęk, czego symbolem jest tzw. pluskwa milenijna. Dla młodego pokolenia przełomu wieków, wzgórze jest po prostu jednym z wielu miejsc na mapie Polski, dobre do podziwiania widoków i zabawy. Ich ignorancja wobec historii wzgórza nie wynika ze złej woli, ale z naturalnego dla młodości egocentryzmu i braku wiedzy o tym regionie.

Autorka pokazuje, że bez ludzkiej pamięci znika przeszłość, to co ważne zarówno w szerszej perspektywie, jak i dla pojedynczego człowieka. To, co dla starszego pokolenia ma znaczenie, dla młodszego jest jedynie jakimś epizodem w historii danego miejsca. Gdy brakuje świadków, przestrzeń staje się pusta i bez szczególnego charakteru dla kolejnych pokoleń.

Czytając tę historię rozpiętą między rokiem 1939, a rokiem 2000, nie mogłam spokojnie poznawać losów bohaterów. Pani Ziobro w lekkim, ale niezwykle barwnym stylu wnika nie tylko w psychologiczną warstwę osób, charakterystykę społeczeństwa zamieszkującego małą miejscowość, ale też klimat i historię miejsca. Wrzuca kilka faktów z wydarzeń przedwojennych i z lat PRL-u, które zaważyły na wyglądzie bieszczadzkich krajobrazów, ale też na ludzkim życiu. To sprawia, że powieść „tam, gdzie wyją wilki” to nie tylko historia o ludzkich losach, ale też o miejscu, w którym tylko wilki są czymś pewnym. To ich wycie co pewien czas przypomina nam, że istnieją jeszcze miejsca, w których natura rządzi się własnymi prawami, a człowiek jest jedynie gościem. Bo tam, gdzie wyją wilki, świat nabiera zupełnie innego wymiaru, a granica między pięknem, tajemnicą i niebezpieczeństwem staje się wyjątkowo cienka.

Egzemplarz książki otrzymałam w ramach współpracy z portalem 

Wydanie: I
Data premiery: 16.09.2026r.
Ilość stron: 296
Wymiary:145x205 mm
Okładka: miękka ze skrzydełkami
ISBN: 978-83-68674-21-7
Wydawnictwo: Szara Godzina
Moja ocena: 6/6

[178/26] - 2116.: "Tylko jedno spojrzenie"

Tylko jedno spojrzenie

D.S. Wojciechowska

„Uczucia nie mają daty ważności”

Gdy kończymy szkołę, odbieramy świadectwo maturalne, rozstajemy się z grupą osób, z którymi spędziliśmy kilka lat w jednym budynku i klasie. Po latach przychodzi czasami ciekawość, co słychać u dawnych kolegów, koleżanek i przyjaciół ze szkolnej ławy. Okazją do tego, by porozmawiać o tym jak potoczyło się nam i innym życie są spotkania klasowe. Takie zaproszenie otrzymała bohaterka książki „Tylko jedno spojrzenie”, ale ona nie podchodzi do tego z entuzjazmem.

Julia wiedzie spokojne, uporządkowane życie we Wrocławiu i wydaje się, że pogodziła się już z tym, co wydarzyło się sześć lat temu. Wówczas jej ukochany Maks na studniówce poprosił ją, by zaczekała na niego, aż przyjdzie ich czas i pozostawił ją samą na długie kilka lat. Teraz niespodziewanie przeszłość wraca wraz z nadejściem zaproszenia na spotkanie klasowe, które ma być w górskiej chacie. Za namową przyjaciół decyduje się na ten wyjazd, mając nadzieję, że nie spotka tam swojej przeszłości. I jak można się domyślić, że dziewczyna bardzo się przeliczyła w swoich życzeniach, bo Maks pojawia się na imprezie, a wraz z nim wracają dawne wspomnienia i urazy.

Książka w wersji elektronicznej liczy 181 stron, a w papierowej niewiele ponad 200 stron, więc nie zabiera zbyt dużo czasu na przeczytanie. U mnie wypełniła czas złożony z kilku godzin rozłożonych na dwa wieczory.  Pod tym względem nie mam zastrzeżeń, gdyż pani D. S. Wojciechowska ma lekkie pióro, co ułatwia podążanie za perypetiami bohaterów. Jednak w tej historii zabrakło mi większego polotu, jeśli chodzi  o przeszłość bohaterów i sam powód nagłego zerwania związku przez Maksa. Wprawdzie obserwujemy ich w narracji naprzemiennej, ale i tak wydarzenia sprzed sześciu lat zostały nakreślone bardzo skromnie i powierzchownie. Autorka potraktowała ten kluczowy wątek po macoszemu, przez co motywacje bohatera wydają się mało wiarygodne, a cała tajemnica niedopracowana. 

Uważam, że w tej kwestii nie został wykorzystany potencjał tej historii, gdyż w pewnym momencie pojawia się wątek, który ruszyłby nieco dynamikę akcji. Autorka niemal całkowicie skupiła się na teraźniejszości i próbach odbudowania relacji pomiędzy Maksem i Julią. Niestety tutaj zabrakło szczerej rozmowy, tym bardziej, że wychodzi na jaw, że on za miesiąc bierze ślub z Olgą. 

Nie chcę zdradzać za dużo, więc jedynie napiszę, że wyjaśnienia Maksa mogłyby być bardziej rozwinięte i ten wątek  mógł wprowadzić bardziej dynamiczną akcję do fabuły. Nie przekonały mnie również wyjaśnienia Maksa dotyczące wydarzeń sprzed sześciu lat. Mam wrażenie, że autorka nie wykorzystała potencjału, jaki pojawił się w momencie, gdy zasugerowała, że w przeszłości bohatera wydarzyło się coś, co naraziło na niebezpieczeństwo zarówno jego, jak i Julię. Był to interesujący trop, który mógłby nadać fabule zupełnie inny wymiar, wprowadzając więcej dramatyzmu, poczucia zagrożenia, a nawet elementy thrillera. Niestety, wątek ten nie doczekał się odpowiedniego rozwinięcia, a szkoda, bo właśnie tutaj historia mogła nabrać większej dynamiki i głębi.

Również finał nie do końca mnie przekonał. Autorka próbuje jeszcze pod koniec zaskoczyć nas dramatycznym wydarzeniem, które w moim odczuciu niewiele wnosi do całej historii. Ponieważ pojawia się on już w epilogu, przez chwilę spodziewałam się, że będzie zapowiedzią dalszego ciągu, ale okazało się, że ta historia kończy się w sposób taki, jak można było się spodziewać. Pozostawiło to we mnie pewien niedosyt, zwłaszcza że samo zakończenie mogło zostać poprowadzone w bardziej przemyślany sposób.

„Tylko jedno spojrzenie” to lekka, poprawnie napisana historia z pięknym, zimowym tłem, która miała potencjał na coś znacznie głębszego. Gdyby D. S. Wojciechowska dała swoim bohaterom więcej przestrzeni na szczerą rozmowę, a wydarzenia z przeszłości solidniej uzasadniła i rozwinęła. W obecnej formie pozostaje jednak ładną, ale nieco zbyt powierzchowną opowieścią o miłości, która odżywa po latach i o próbach jej odbudowy.

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z wydawnictwem

Wydanie: I

Data premiery: 22.05.2026r.

Ilość stron: 214

Okładka:  miękka ze skrzydełkami

Wymiary: 205 x 145 mm

ISBN: 978-83-8290-958-6

E-book 181 stron

EPUB Rozmiar: 1,48 MB

PDF  Rozmiar: 1,59 MB

MOBI 0,8 MB

ISBN 978-83-8290-968-5

Wydawnictwo: WasPos

Moja ocena: 4/6