[146/26] - 2084.: "Północna droga" Tom I

"Północna droga"

Tom pierwszy

Elżbieta Cherezińska

"władza jest taka, 

jak człowiek, który ją sprawuje"

Pani Elżbieta Cherezińska nie raz pokazała, że potrafi poruszać się w każdej niemal przestrzeni czasowej dotyczącej naszej historii. Nawet ze szczątkowych informacji potrafi skleić powieść, która pozwala zanurzyć się w danym okresie historycznym. I tak jest również z serią „Północna droga”, która złożona jest z dwóch pięknie wydanych tomów. Każdy z nich zawiera dwie części powieści, które kilka lat temu ukazały się w osobnych wydaniach. 

Najpierw kilka informacji o wydaniach: 

W tomie pierwszym są to część I pt.: „Saga Sigrun” (I wydanie 07.11.2009 r. i II wydanie: 01.03.2022 r.), oraz część II pt „Ja jestem Halderd” (I wydanie: 20.04.2010r).  Natomiast w drugim tomie „Północnej drogi” znalazły się: część III sagi pt,: „Pasja według Einara” (I wydanie:14.11.2011r.  i drugie jej wydanie: 14.11.2025r.) i część IV pt.: „Młode pieśni” (I wydanie: 10.10. 2016 r. i II wydanie: 12.11.2013r.) 

I znowu powtórzę to, co już nie raz pisałam – wznowienia dają możliwość poznania tych historii tym, którzy nie mieli okazji zrobić tego za pierwszym razem. Tym bardziej że teraz, w 2026 roku, wydawnictwo Zysk i S-ka wznowiło wszystkie cztery części „Północnej drogi” w dwóch tomach, oprawiając je w twardą okładkę z piękną grafiką nawiązującą do charakteru książki.

Pierwszy tom „Północnej drogi” zabiera nas do Skandynawii przełomu X i XI wieku, gdy ogromne znaczenie mają honor, siła, słowo dane drugiemu człowiekowi, rodzina i przywiązanie do ziemi. Ale jest to również świat, który zaczyna się wiele zmieniać. Dawne wierzenia spotykają się z nową religią, a chrześcijaństwo coraz śmielej wkracza pomiędzy fiordy. Pani Cherezińska pokazuje to nie tylko poprzez pryzmat wielkich wydarzeń, bitew czy politycznych rozgrywek, ale  przede wszystkim przez ludzi. Ich codzienność, wybory, lęki, ambicje i uczucia. Szczególnie mocno  oddaje głos kobietom.

W pierwszej części bohaterką jest Sigrun, a w drugiej - Halderd, która są zupełnie różne, inaczej patrzą na życie i inaczej próbują odnaleźć swoje miejsce w świecie i których sytuacja wyglądą odnmiennie, mimo że są w podobnej roli. Wprawdzie to decyzje mężczyzn bardzo często wyznaczają los całych rodzin, ale każda na swój sposób pokazuje swoją siłę.  

Sigrun poznajemy przede wszystkim jako żonę, matkę i kobietę zakochaną w swoim mężu. Jej siłą nie jest miecz ani władza. Jest nią miłość i troska o rodzinę. I właśnie dlatego jej historia tak mocno pokazuje, że życie kobiety, która nie bierze udziału w bitwach, wcale nie jest mniej ważne. Ma świadomość, że jej mąż to przede wszystkim o to wie, że wojownik i prędzej czy później będzie musiał wybrać między rodziną a obowiązkiem, który nakłada na niego jego pozycja. Zresztą już początek wskazuje, że jej obawy się ziściły, gdyż przedstawia się nam "Ja jestem Sigrun, wdowa po Reginie. Matka Bjorna i Gudrun, córka Apalvaldra". 

Podobnie druga bohaterka zaczyna swoją opowieść od słów: "Jestem Wdowa Haldred. Pani ziemi Ynge."  Jej życie od początku naznaczone jest stratami i koniecznością walki o przetrwanie. To, co dla jednej kobiety jest rodziną i bezpiecznym domem, dla drugiej staje się ceną, którą trzeba zapłacić za możliwość przetrwania. Halderd bardzo szybko uczy się, że w świecie, w którym przyszłość kobiety zależy od mężczyzn, nie można pozwolić sobie na bezradność.

Obie kobiety łączy jednak coś więcej niż miejsce, w którym przyszło im żyć. Ich losy zaczynają się ze sobą splatać, choć nie jest to relacja oparta na przyjaźni. Nad ich historiami pojawia się również przepowiednia, która sprawia, że wydarzenia nabierają jeszcze innego znaczenia.

W książkach Elżbiety Cherezińskiej lubię szczególnie poczucie, że za pojedynczymi ludzkimi historiami kryje się coś znacznie większego. W sugestywny i pięknym stylu pokazuje, jak decyzja jednej osoby może wpłynąć na życie kolejnych pokoleń, a wydarzenie, które z pozoru wydaje się niewielkie, może stać się początkiem czegoś, czego konsekwencji nikt jeszcze nie jest w stanie przewidzieć.

„Północna droga” nie jest więc dla mnie wyłącznie opowieścią o wikingach, wojnach i zmianie religii. To opowieść o ludziach postawionych w czasach wielkich przemian. Ludziach, którzy mają swoich bogów, obyczaje i wierzenia, które wraz z nadchodzącymi nowymi czasami wydają się na straconej pozycji.  Przede wszystkim książka poświęca swoją uwagę kobietom, gdyż to ich narracja sprawia, że wiemy, co czują i jak  próbują odnaleźć się w świecie urządzonym przez mężczyzn. Głównie jako matki, żony i władczynie, które mają własne pragnienia, ambicje i plany. Jednak ten aspekt ich życia nie raz musi ustąpić temu, co jest ważniejsze od ich marzeń. 

To kolejna książka Elżbiety Cherezińskiej, przy której można poczuć, że historia nie jest czymś martwym. Że za datami, nazwiskami i wydarzeniami kryli się ludzie, którzy tak samo jak my kochali, bali się, podejmowali złe decyzje, mieli nadzieję i próbowali zapewnić swoim bliskim lepsze życie. Otwiera nam drzwi do świata, który dawno już przeminął, a następnie sprawić, że przez kilka godzin mamy wrażenie, że naprawdę w nim jesteśmy.

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z wydawnictwem 

Wydanie I w tej edycji

Data premiery: 28.04.2026r.

Ilość stron: 784

Oprawa: twarda

Wymiary: 150x230

ISBN 978-83-8335-4

Wydawnictwo: Zysk i S-ka

Moja ocena: 6/6

[33/26] - 1971.: "Bolesław II" - Tom II - "Szczodry"

"Szczodry"

cykl: Bolesław II

Tom drugi

Elżbieta Cherezińska

„To, co jest klęską dla jednych, 

może być szansą dla drugich.”

Nic nie jest czarno-białe i jednoznaczne, zwłaszcza gdy mówimy o czasach, o których niewiele wiadomo, jest mało źródeł na ten temat, a te które są dostępne i ujawnione, przekazują zbyt jednostronnie wydarzenia stawiając od razu określoną łatkę. Taki los spotkał króla Bolesława Śmiałego, którego jeden czyn przekreślił wszystkie wcześniejsze dokonania i sukcesy. Pani Cherezińska w swojej dylogii składającej się z powieści „Śmiały” i „Szczodry” nie ocenia i nie wydaje jednoznacznych sądów. Zamiast tego zaprasza do dialogu z przeszłością, do zadawania pytań, do szukania własnych interpretacji. 

Pierwszy tom pokazywał młodego Bolesława, syna Kazimierza Odnowiciela, który podążał za swoimi celami o krok po kroku je realizował. W drugiej części „Szczodry” sprawa uzyskania korony i śmierć biskupa Stanisława, to dwa motywy, które najbardziej mnie interesowały.

Na bazie tych dwóch wątków autorka buduje rozbudowaną o wiele pobocznych wątków opowieść znacznie głębszą niż tylko prostą rekonstrukcję faktów. Bolesław Śmiały u Elżbiety Cherezińskiej nie jest ani krystalicznym bohaterem, ani postacią negatywną. Jawi się jako władca uwikłany w realia epoki, presję możnych, Kościoła i własnych ambicji. Wie, czego chce, i konsekwentnie dąży do realizacji swoich planów, nie uginając się ani przed Kościołem, ani przed możnymi. Koronacja nie stanowi jedynie zwieńczenia politycznej drogi, ale staje się punktem, w którym napięcia narastają do granic wytrzymałości.

Równie istotny jest konflikt z biskupem Stanisławem, ukazanym bez zbyt prostego wartościowania. Podobało mi się, że autorka nie gloryfikuje jego osoby tak jak to zrobił chociażby Wincenty Kadłubek, lecz pokazuje człowieka mającego własne ambicje, plany, żądania, próbującego wpływać na władcę, świadomego swojej pozycji, dążącego do wpływów, a momentami nawet zawistnego i skłonnego do działań, które trudno jednoznacznie usprawiedliwić. Autorka nie próbuje też rozstrzygać sporów, które od wieków dzielą historyków, lecz pozwala czytelnikowi zobaczyć, jak mogło wyglądać zderzenie dwóch silnych osobowości

Na tle tych wydarzeń wyraźnie wybrzmiewa też ewolucja samego władcy. Bolesław II Śmiały, którego poznaliśmy jako ambitnego i energicznego syna Kazimierza I Odnowiciela, dojrzewa, ale jednocześnie coraz boleśniej ponosi konsekwencje własnych decyzji.

Powieść pt. „Szczodry” jest dzięki temu powieścią o cenie władzy i o tym, jak jeden moment może zdominować pamięć o całym panowaniu. W efekcie druga część dylogii nie tylko dopełnia pierwszy tom pt.: „Śmiały”, ale też skłania do refleksji nad tym, jak tworzą się historyczne narracje i jak łatwo zapominamy o złożoności ludzkich wyborów. To książka wymagająca od czytelnika uważności, ale odwdzięczająca się bogactwem interpretacji i emocji.

Zarówno powieść „Śmiały”, jak i „Szczodry to udany przykład powieści historycznej, która nie tylko opowiada o minionych czasach, ale także przypomina, jak wiele wciąż pozostaje nieodkryte. I jak fascynujące potrafi być to, co ukryte w cieniu białych plam. Pokazuje, że historia nie jest martwym zbiorem dat, lecz żywą tkanką, którą wciąż na nowo odczytujemy. A jeśli przy okazji skłania do sięgnięcia po źródła, opracowania i dalsze lektury — tym lepiej.

To opowieść o jednym z najbardziej niejednoznacznych władców wczesnopiastowskiej Polski, lecz także próba zmierzenia się z epoką, którą znamy jedynie z rozsypanych, niepełnych kawałków. Pani Cherezińska świadomie korzysta z niewiadomych, tzw. białych plam, tworząc narrację, która łączy rzetelne osadzenie w realiach z literacką swobodą i wyobraźnią. Dzięki temu jej powieść nie tyle odtwarza historię, jest próbą połączenia faktów, przedstawienia pewnej wersji wydarzeń, które wysnuła na podstawie własnych poszukiwań, korzystania z dostępnych źródeł i opracowań historycznych.

Nie jest to książka, którą się czyta szybko, gdyż ma w sobie wiele wątków i można mieć wrażenie natłoku wydarzeń i osób. Jednak w ten sposób autorka nie skupiła się tylko na jednym motywie, lecz starała się pokazać całą oprawę wydarzeń. Jednocześnie taka forma opowiadania historii może stanowić punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i refleksji.

Sięgając po dylogię o Bolesławie Śmiałym, trzeba mieć świadomość, że jest to wizja autorska, a nie jednoznaczny zapis dziejów. W powieści niektóre fakty zostają uproszczone, nadinterpretowane lub zmodyfikowane, by lepiej wpisać się w narrację. Powstaje pytanie, czy tak to było, a może zupełnie inaczej. Nie jest to jednak wada gatunku, lecz jego cecha charakterystyczna. Powieść historyczna nie aspiruje do rzetelnego odzwierciedlenia wydarzeń.  Jej zadaniem jest przybliżenie realiów epoki, ukazanie mentalności ludzi średniowiecza oraz mechanizmów władzy i polityki, które rządziły ówczesnym światem. 

Szczególnie mocno wybrzmiewa to w posłowiu, w którym autorka wiele wyjaśnia, dopowiada, co stanowi ważne uzupełnienie dylogii. Bardzo znaczące jest końcowe zdanie, które stanowi niejako podsumowanie całości. Pani Elżbieta Cherezińska przypomina bowiem, że polska historia zna trzech wielkich Bolesławów: Bolesława I Chrobrego - naszego pierwszego króla, Bolesława II Śmiałego, zwanego także Szczodrym — władcę o niepodważalnych sukcesach, nad którym jednak położył się „długi cień jednego czynu”, oraz Bolesława III Krzywoustego, który po koronę nie sięgnął, natomiast autorka zapowiada że chce sięgnąć po jego losy. To zatem staje się obietnicą kolejnej fascynującej podróży w głąb dziejów.

Recenzja tomu I "Śmiały"

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z wydawnictwem 

Wydanie: I

Data premiery: 25.11.2025 r.

Ilość stron: 480

Wymiary: 150x230 mm

Oprawa: miękka ze skrzydełkami (jest też wersja w twardej obwolucie)

ISBN 978-83-8335-709-6

Wydawnictwo: Zysk i S-ka

Moja ocena: 5/6

[28/26] - 1966.: "Bolesław II" - Tom I - "Śmiały"

"Śmiały"

cykl: Bolesław II

Tom pierwszy

Elżbieta Cherezińska

„Tylko głupcom może się wydawać, 

że porządek świata ustalony jest 

raz na zawsze.”

Na kartach polskich dziejów widnieje wiele tzw. białych plam – niejasnych okoliczności, luk w przekazach i niepełnych losów postaci historycznych. Wokół wielu z nich narosły przez wieki nieporozumienia, mity oraz nieprawdziwe opinie, przez co dziś znamy jedynie fragmenty ich życia, często zniekształcone przez czas i interpretacje kronikarzy. Na taki stan rzeczy wpływa wiele czynników: skąpość źródeł pisanych, ich stronniczość czy późniejsze dopiski, które zaciemniają obraz wydarzeń oraz charakterów poszczególnych osób.

Szczególnie dotyczy to pierwszych dziesięcioleci istnienia państwa polskiego. Z tego okresu zachowało się niewiele wiarygodnych przekazów, dlatego historykom trudno jednoznacznie odtworzyć bieg wydarzeń i motywy działań ówczesnych władców. Ta niepewność staje się jednak doskonałym polem dla wyobraźni oraz snucia hipotez, które często stanowią kanwę powieści historycznych. Jedną z nich jest książka „Śmiały” autorstwa Elżbiety Cherezińskiej – pierwszy tom dylogii opowiadającej o królu Bolesławie, władcy odartym z legendy i jednoznacznych ocen, ukazanym w całym skomplikowaniu epoki, w której przyszło mu rządzić.

To książka, w której akcja nie pędzi ani nie ma spektakularnych zwrotów akcji. Czytanie tej powieści wiąże się z ciągłym weryfikowaniem treści z faktami historycznymi, więc w przypadku większości przedstawionych wydarzeń jest wiadomo, jak się skończyły. Autorka prowadzi nas od jednego zdarzenia do drugiego, wrzucając własne interpretacje, więc jedynie tu można być zaskoczonym. Sięgając po luki w przekazach historycznych, pani Cherezińska tworzy własną wizję dziejów, w której fakty przeplatają się z autorską interpretacją. Jednym z przykładów takiego zabiegu jest kwestia narodzin Bolesława Śmiałego. W powieści jako rok jego urodzenia podany zostaje 1043, podczas gdy częściej wskazuje się rok 1042 – ale to również zależy od źródeł, na które powołuje się autorka.

Podobnie postępuje w przypadku postaci Mieszka, brata Bolesława, o którym zachowało się wyjątkowo niewiele informacji. Brak jednoznacznych źródeł dotyczących jego losów pozwala pisarce na swobodną interpretację zarówno okoliczności jego śmierci, jak i roli, jaką pełnił w państwie. W powieści pani Cherezińskiej przedstawia konkretną wersję wydarzeń, opisując sposób, w jaki Mieszko ginie, a także przypisując mu zarząd nad Pomorzem. Tymczasem według przekazów historycznych region ten został powierzony Władysławowi Hermanowi, a nie Mieszkowi, co stanowi kolejną rozbieżność między fikcją literacką a ustaleniami historyków. 

Pierwsza część dylogii rozpoczyna się w momencie narodzin Bolesława, a więc od wizyty na dworze Kazimierza Odnowiciela w Krakowie. W powieści miejscem narodzin przyszłego władcy to właśnie to miasto zostaje wskazane, jako świadek tego zdarzenia. To kolejna niewiadoma w dziejach Polski. Kraków i Poznań wysuwają się na pierwszy plan jako główne ośrodki władzy, podczas gdy Gniezno po zniszczeniu przez Brzetysława I Czeskiego pozostaje nieco na uboczu, pełniąc raczej funkcję symbolicznego centrum niż tętniącego życiem ośrodka politycznego. To właśnie tym miejscom autorka poświęca najwięcej uwagi, ukazując trudny moment w dziejach państwa oraz ogrom odpowiedzialności spoczywającej na barkach jego władców. Odkrywanie takich „smaczków” dodaje lekturze dodatkowej satysfakcji.

Polska przedstawiona w powieści nie jest krajem silnym i stabilnym. Wręcz przeciwnie – to państwo wyniszczone wcześniejszymi kryzysami, osłabione wewnętrznymi konfliktami i zagrożone zewnętrznymi interwencjami. Kazimierz Odnowiciel jawi się jako władca zmuszony do odbudowy struktur państwowych niemal od podstaw, co nadaje całej narracji ton niepewności i ciągłej walki o przetrwanie. W takim właśnie świecie dorasta przyszły król, obserwując z bliska mechanizmy władzy, kompromisy polityczne oraz konsekwencje podejmowanych decyzji.

Istotnym elementem kreacji świata przedstawionego jest także zestawienie dwóch porządków duchowych: chrześcijańskiego oraz świata dawnych, pogańskich wierzeń, które mimo upływu niemal stu lat od chrztu Mieszka I wciąż pozostają żywe w świadomości ludzi. Elżbieta Cherezińska wyraźnie pokazuje, że proces chrystianizacji nie był jednorazowym aktem ani całkowitym zerwaniem z przeszłością, lecz długotrwałym i skomplikowanym zjawiskiem, obejmującym zarówno sferę polityczną, jak i mentalność społeczeństwa.

W powieści chrześcijaństwo funkcjonuje jako oficjalny fundament władzy i porządku państwowego, ściśle związany z instytucjami Kościoła oraz dworem książęcym. Jednocześnie w codziennym życiu bohaterów wciąż obecne są dawne wierzenia, obrzędy i przesądy, zakorzenione w tradycji oraz ludowej wyobraźni. Te dwa porządki duchowe nieustannie się przenikają, tworząc napięcie charakterystyczne dla epoki przejściowej, w której stare jeszcze nie zanikło, a nowe nie zdążyło się w pełni ugruntować. Zderzenie chrześcijaństwa z pogańskim dziedzictwem pozwala autorce pogłębić obraz średniowiecznej rzeczywistości oraz lepiej oddać sposób myślenia ludzi tamtych czasów.

Siłą w tej historii są też kobiety, zarówno te znane z przekazów źródłowych, jak i bohaterki fikcyjne, które uzupełniają luki w narracji i pozwalają lepiej oddać realia epoki. Pani Cherezińska przedstawia je jako osoby inteligentne, ambitne i świadome swojej pozycji, funkcjonujące w świecie zdominowanym przez mężczyzn, lecz potrafiące wpływać na decyzje władców, kształtować relacje polityczne oraz dbać o ciągłość rodów. Dzięki temu kobiety nie są w powieści biernymi obserwatorkami historii, lecz jej aktywnymi uczestniczkami, a ich obecność nadaje narracji głębię obyczajową i emocjonalną.

Uzupełnieniem tej dbałości o szczegóły jest zamieszczona na końcu książki genealogia rodów – zarówno historycznych, jak i fikcyjnych. To praktyczne narzędzie porządkujące bogaty świat powieści, ułatwiające orientację w skomplikowanych powiązaniach rodzinnych i podkreślające rozmach konstrukcji świata przedstawionego. Jednocześnie genealogia stanowi wyraźny sygnał, że autorka z równą uwagą traktuje fakty i elementy fikcyjne, dbając o wewnętrzną spójność narracji.

Powieścią „Śmiały” pani Cherezińska przypomina, że historia jest przestrzenią otwartą, pełną pytań, na które nie zawsze znajdziemy jednoznaczne odpowiedzi. A jednak to właśnie ta niepewność czyni ją tak pociągającą. Podkreśla to słowami zamieszczonymi na okładce, pisząc: „Historii uczymy się w czasie przeszłym dokonanym. Ja chcę ją opowiadać w czasie teraźniejszym, chcę zaprosić Czytelników do chwili jej tworzenia.” Dzięki interpretacji stworzonej przez autorkę możemy zajrzeć w miejsca, gdzie działa się nasza historia około 1000 lat temu i choć na chwilę poczuć puls epoki, która wciąż jest niepełna i stawia wiele pytań, na które trudno znaleźć odpowiedź.

Recenzja tomu II: "Szczodry"

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z wydawnictwem 

Wydanie: I

Data premiery: 28.10.2025 r.

Ilość tron: 440

Wymiary: 150x230 mm

Oprawa: miękka ze skrzydełkami (jest też wersja w twardej obwolucie)

ISBN 978-83-8335-696-9

Wydawnictwo: Zysk i S-ka

Moja ocena: 5/6