[28/26] - 1966.: "Bolesław II" - Tom I - "Śmiały"

"Śmiały"

cykl: Bolesław II

Tom pierwszy

Elżbieta Cherezińska

„Tylko głupcom może się wydawać, 

że porządek świata ustalony jest 

raz na zawsze.”

Na kartach polskich dziejów widnieje wiele tzw. białych plam – niejasnych okoliczności, luk w przekazach i niepełnych losów postaci historycznych. Wokół wielu z nich narosły przez wieki nieporozumienia, mity oraz nieprawdziwe opinie, przez co dziś znamy jedynie fragmenty ich życia, często zniekształcone przez czas i interpretacje kronikarzy. Na taki stan rzeczy wpływa wiele czynników: skąpość źródeł pisanych, ich stronniczość czy późniejsze dopiski, które zaciemniają obraz wydarzeń oraz charakterów poszczególnych osób.

Szczególnie dotyczy to pierwszych dziesięcioleci istnienia państwa polskiego. Z tego okresu zachowało się niewiele wiarygodnych przekazów, dlatego historykom trudno jednoznacznie odtworzyć bieg wydarzeń i motywy działań ówczesnych władców. Ta niepewność staje się jednak doskonałym polem dla wyobraźni oraz snucia hipotez, które często stanowią kanwę powieści historycznych. Jedną z nich jest książka „Śmiały” autorstwa Elżbiety Cherezińskiej – pierwszy tom dylogii opowiadającej o królu Bolesławie, władcy odartym z legendy i jednoznacznych ocen, ukazanym w całym skomplikowaniu epoki, w której przyszło mu rządzić.

To książka, w której akcja nie pędzi ani nie ma spektakularnych zwrotów akcji. Czytanie tej powieści wiąże się z ciągłym weryfikowaniem treści z faktami historycznymi, więc w przypadku większości przedstawionych wydarzeń jest wiadomo, jak się skończyły. Autorka prowadzi nas od jednego zdarzenia do drugiego, wrzucając własne interpretacje, więc jedynie tu można być zaskoczonym. Sięgając po luki w przekazach historycznych, pani Cherezińska tworzy własną wizję dziejów, w której fakty przeplatają się z autorską interpretacją. Jednym z przykładów takiego zabiegu jest kwestia narodzin Bolesława Śmiałego. W powieści jako rok jego urodzenia podany zostaje 1043, podczas gdy częściej wskazuje się rok 1042 – ale to również zależy od źródeł, na które powołuje się autorka.

Podobnie postępuje w przypadku postaci Mieszka, brata Bolesława, o którym zachowało się wyjątkowo niewiele informacji. Brak jednoznacznych źródeł dotyczących jego losów pozwala pisarce na swobodną interpretację zarówno okoliczności jego śmierci, jak i roli, jaką pełnił w państwie. W powieści pani Cherezińskiej przedstawia konkretną wersję wydarzeń, opisując sposób, w jaki Mieszko ginie, a także przypisując mu zarząd nad Pomorzem. Tymczasem według przekazów historycznych region ten został powierzony Władysławowi Hermanowi, a nie Mieszkowi, co stanowi kolejną rozbieżność między fikcją literacką a ustaleniami historyków. 

Pierwsza część dylogii rozpoczyna się w momencie narodzin Bolesława, a więc od wizyty na dworze Kazimierza Odnowiciela w Krakowie. W powieści miejscem narodzin przyszłego władcy to właśnie to miasto zostaje wskazane, jako świadek tego zdarzenia. To kolejna niewiadoma w dziejach Polski. Kraków i Poznań wysuwają się na pierwszy plan jako główne ośrodki władzy, podczas gdy Gniezno po zniszczeniu przez Brzetysława I Czeskiego pozostaje nieco na uboczu, pełniąc raczej funkcję symbolicznego centrum niż tętniącego życiem ośrodka politycznego. To właśnie tym miejscom autorka poświęca najwięcej uwagi, ukazując trudny moment w dziejach państwa oraz ogrom odpowiedzialności spoczywającej na barkach jego władców. Odkrywanie takich „smaczków” dodaje lekturze dodatkowej satysfakcji.

Polska przedstawiona w powieści nie jest krajem silnym i stabilnym. Wręcz przeciwnie – to państwo wyniszczone wcześniejszymi kryzysami, osłabione wewnętrznymi konfliktami i zagrożone zewnętrznymi interwencjami. Kazimierz Odnowiciel jawi się jako władca zmuszony do odbudowy struktur państwowych niemal od podstaw, co nadaje całej narracji ton niepewności i ciągłej walki o przetrwanie. W takim właśnie świecie dorasta przyszły król, obserwując z bliska mechanizmy władzy, kompromisy polityczne oraz konsekwencje podejmowanych decyzji.

Istotnym elementem kreacji świata przedstawionego jest także zestawienie dwóch porządków duchowych: chrześcijańskiego oraz świata dawnych, pogańskich wierzeń, które mimo upływu niemal stu lat od chrztu Mieszka I wciąż pozostają żywe w świadomości ludzi. Elżbieta Cherezińska wyraźnie pokazuje, że proces chrystianizacji nie był jednorazowym aktem ani całkowitym zerwaniem z przeszłością, lecz długotrwałym i skomplikowanym zjawiskiem, obejmującym zarówno sferę polityczną, jak i mentalność społeczeństwa.

W powieści chrześcijaństwo funkcjonuje jako oficjalny fundament władzy i porządku państwowego, ściśle związany z instytucjami Kościoła oraz dworem książęcym. Jednocześnie w codziennym życiu bohaterów wciąż obecne są dawne wierzenia, obrzędy i przesądy, zakorzenione w tradycji oraz ludowej wyobraźni. Te dwa porządki duchowe nieustannie się przenikają, tworząc napięcie charakterystyczne dla epoki przejściowej, w której stare jeszcze nie zanikło, a nowe nie zdążyło się w pełni ugruntować. Zderzenie chrześcijaństwa z pogańskim dziedzictwem pozwala autorce pogłębić obraz średniowiecznej rzeczywistości oraz lepiej oddać sposób myślenia ludzi tamtych czasów.

Siłą w tej historii są też kobiety, zarówno te znane z przekazów źródłowych, jak i bohaterki fikcyjne, które uzupełniają luki w narracji i pozwalają lepiej oddać realia epoki. Pani Cherezińska przedstawia je jako osoby inteligentne, ambitne i świadome swojej pozycji, funkcjonujące w świecie zdominowanym przez mężczyzn, lecz potrafiące wpływać na decyzje władców, kształtować relacje polityczne oraz dbać o ciągłość rodów. Dzięki temu kobiety nie są w powieści biernymi obserwatorkami historii, lecz jej aktywnymi uczestniczkami, a ich obecność nadaje narracji głębię obyczajową i emocjonalną.

Uzupełnieniem tej dbałości o szczegóły jest zamieszczona na końcu książki genealogia rodów – zarówno historycznych, jak i fikcyjnych. To praktyczne narzędzie porządkujące bogaty świat powieści, ułatwiające orientację w skomplikowanych powiązaniach rodzinnych i podkreślające rozmach konstrukcji świata przedstawionego. Jednocześnie genealogia stanowi wyraźny sygnał, że autorka z równą uwagą traktuje fakty i elementy fikcyjne, dbając o wewnętrzną spójność narracji.

Powieścią „Śmiały” pani Cherezińska przypomina, że historia jest przestrzenią otwartą, pełną pytań, na które nie zawsze znajdziemy jednoznaczne odpowiedzi. A jednak to właśnie ta niepewność czyni ją tak pociągającą. Podkreśla to słowami zamieszczonymi na okładce, pisząc: „Historii uczymy się w czasie przeszłym dokonanym. Ja chcę ją opowiadać w czasie teraźniejszym, chcę zaprosić Czytelników do chwili jej tworzenia.” Dzięki interpretacji stworzonej przez autorkę możemy zajrzeć w miejsca, gdzie działa się nasza historia około 1000 lat temu i choć na chwilę poczuć puls epoki, która wciąż jest niepełna i stawia wiele pytań, na które trudno znaleźć odpowiedź.

Recenzja tomu II: "Szczodry"

Książkę przeczytałam w ramach współpracy z wydawnictwem 

Wydanie: I

Data premiery: 28.10.2025 r.

Ilość tron: 440

Wymiary: 150x230 mm

Oprawa: miękka ze skrzydełkami (jest też wersja w twardej obwolucie)

ISBN 978-83-8335-696-9

Wydawnictwo: Zysk i S-ka

Moja ocena: 5/6